Co jakiś czas robię sobie trening z myślenia i wracam do „Tako rzecze Zaratustra” Fryderyka Nietzschego. Jak mawiał starożytny filozof: panta rhei – wszystko płynie. Okazuje się, że przy kolejnej lekturze niby słowa znajome, ale znaczenia jakby głębsze. Wszystko, co było, zgromadziło się we mnie – dokarmiony życiem, które upłynęło, odczytuję książkę na nowo.
Tekst niby ten sam, ale za każdym razem czyta go ktoś inny. Każdy, kto mówi, że nie należy powtórnie obcować z tym samym dziełem, jest w błędzie. Z czasem dojrzewa też potrzeba rozmowy. Rodzi się dialog, rozwinięcie, a nie tylko pochłonięcie cudzej myśli, by odtwarzać ją potem jak set didżejski z imprezy, na której nigdy się nie było.
I tak sobie myślę, że żyjemy w przeświadczeniu o wyjątkowości naszych czasów. Jakby problemy, których doświadczamy, były czymś wyjątkowym, co nie miało miejsca wcześniej i co definiuje zupełnie nową przyszłość. Za każdym razem, gdy sięgam po Nietzschego, utwierdzam się w przekonaniu, że tak właśnie nie jest.
Rzeczywistość jest jak bulgoczące błoto – problemy pęcznieją, by za moment pęknąć, pojawić się w innym miejscu i znów pęknąć. I tak te same problemy pojawiają się w różnych aspektach i z różną intensywnością. To tu, to tam, raz większe, raz mniejsze, w zależności od ilości śmierdzącego gazu zgromadzonego pod powierzchnią.
Te same spory toczą filozofowie od zarania ludzkości i do tych samych wniosków dochodzą, ubierając je jedynie w słowa właściwe dla czasów, w których żyją – jedni w przeświadczeniu o wyjątkowości owych czasów, inni ze świadomością, że koło historii wiecznie się toczy, a to, co było, powraca w kolejnych iteracjach. Ludzka natura pozostaje przecież w swej istocie taka sama. Koła większe i mniejsze zazębiają się niczym tryby wielkiej machiny lub precyzyjny mechanizm zegara. Każde z nich kręci się w swym tempie, rozpoczynając obrót w innym momencie.
Gdybyśmy mieli odszukać wspomnienie, gdy nowoczesność wsiadła na ten wielki diabelski młyn ludzkiej historii – ten, który definiuje wszystkie pomniejsze – musielibyśmy cofnąć się do pamiętnego roku 1492, choć większość w Europie krzyknęłaby pewnie: Oświecenie, głupcze! Gdziekolwiek byśmy jednak tego początku nie umiejscowili, Fryderyk Nietzsche zdiagnozował jego kluczowe problemy pod koniec XIX w. w niepozornej, pomijanej na lekcjach filozofii mowie Zaratustry zatytułowanej „O nowym bożku”.
Nietzsche wychodzi w niej od radykalnej krytyki europejskiej, pooświeceniowej koncepcji państwa narodowego, które poprzez skrajną unifikację prowadzi do rozpadu realnej wspólnoty. Ta opiera się bowiem na realizacji wspólnych zobowiązań etyczno-politycznych, będących efektem wytworzenia wspólnego języka wartości i obyczajów. Globalizacja jest tego efektem mimo pozornej odrębności tych szowinistycznych bytów roszczących sobie prawa do stawiania znaku równości pomiędzy państwem a narodem. Powodem są wspólne dla nich fundamenty oparte na realizacji tej samej agendy. Wszystkie państwa zorganizowane są w taki sam sposób, gdyż ich istota pozostaje tożsama: zastąpienie aparatem państwa absolutnej władzy (nie tylko politycznej, ale i moralnej), która legła w grobie wraz z Bogiem.
W nowożytnym państwie narodowym podporządkowanie się zinternalizowanej hierarchii i bezwolne wykonywanie zadań na jej potrzeby zastępuje prawdziwe życie. Marks nazwał ten proces alienacją, stawiając to pojęcie na gruncie codziennego doświadczenia. Zatomizowane zbiorowisko staje się w ten sposób zasobem ludzkim podlegającym eksploatacji jak każdy inny zasób naturalny na naszej małej, nic nieznaczącej planecie – od ziemi, drzew i zwierząt począwszy, a na węglu, ropie i metalach ziem rzadkich skończywszy. Mieliśmy się nią opiekować, a władamy nią jak pazerny kolonizator, chcący więcej i szybciej – już, teraz! Zresztą czemu się dziwić, skoro nawet pustka przestrzeni okołoziemskiej stała się zasobem podlegającym monetyzacji.
Jednym z mechanizmów internalizowania hierarchii i tworzenia drabiniastej, feudalnej w swej naturze struktury podległości jest przemysł wytwarzania i przekazywania wiedzy. Zorganizowany jako kult eksperckości podparty jest religijnym w swej naturze rytuałem inicjacyjnym dyplomów. To wiedza nabyta, a nie wytworzona, która zastąpiła mądrość. Przyswajanie cudzych myśli nie czyni nas przecież wolnymi, lecz służącymi. Myśl krytyczna stała się zatem dziwolągiem, domeną nawiedzonych szaleńców, a utopia obelgą – albo co najwyżej marzeniem sprowadzonym do mikroskopowego horyzontu lokalności, etykietą self-love naklejoną na klatkę wyobcowanej jednostki lub rozintelektualizowaną, pozbawioną sprawczości troską. Skąd zatem zdziwienie, że rządzą nami idioci, których działania są obrazą dla tych resztek intelektu, który nam jeszcze pozostał?
Wyobraźmy sobie zatem inny, lepszy świat. Tylko gdzie podziała się wyobraźnia? Gdzie jest, co się z nią stało? Czy żyje tylko w przestrzeni mikronowych ścieżek łączących bity zero jeden zero zero jeden jeden zero? Umarła na ołtarzu studiów podyplomowych i mass mediów, by jej sztuczny awatar, niczym potwór Frankensteina zlepiony z jej przemielonych strzępów, mógł nas straszyć sześciopalcymi obiektami niezaspokojonego pożądania. Prasa, radio, telewizja, portale, Web 2.0, social media, ChatGPT – kolejne wcielenia tego samego diabła. Piekło wolnego ducha, pożywka dla raka karmionego atawistycznym strachem, lękiem i wstydem, niezaspokojonym pragnieniem, edypalnym odrzuceniem.
Wystarczy! – krzyczą ci nieliczni marzyciele, którzy jeszcze mają czelność wyobrażać sobie inne życie. Wystarczy! – krzyczą ci nieliczni praktycy wolnego ducha, piraci na morzach i oceanach mrocznej rzeczywistości – nie potrzebujemy więcej! Wystarczy nam to, co zaspokaja nasze potrzeby. Chcemy, by przedmioty trwały, a nie ulatywały wraz z kolejnym powiewem mody, nowej-starej technologii ubranej w szaty potrzeby. Szata przecież zdobi człowieka, nadaje mu prestiż – kolejny fetysz, erzac wartości. Nieważne, co w głębi, ważne, co na powierzchni. Przerażające? A to tylko diagnoza kapitalistycznych relacji społecznych.
O tym wszystkim w jednym krótkim rozdziale książki pisanej w pierwszej połowie lat osiemdziesiątych XIX w., gdy powstawały dopiero wielkie monopole, Rockefeller zakładał pierwszy na świecie trust naftowy, a rozwijające się wówczas sieci kolejowe zaczęły napędzać transfer towarów rozszerzając rynek, by tworzyć potrzeby zgodnie z logiką popytu i podaży. W czasach rozrostu imperiów kolonialnych i konferencji berlińskiej, podczas której od linijki podzielono Afrykę, by każdy wiedział, gdzie jego krwawe diamenty. Wreszcie w czasach, gdy potwór industrializmu, dokarmiany niekończącym się strumieniem kapitału płynącym z kolonii, zniewalał poprzez pracę coraz więcej ludzi, tworząc z nich wycieńczoną masę podatną na umieszczenie w precyzyjnie zaprojektowanej machinie państwa.
Konsekwencje tych zdarzeń rezonują w świecie po dziś dzień, kształtując obraz rzeczywistości, w której żyjemy. Warto więc sięgnąć do mądrości i spostrzeżeń tych, którzy obserwowali wynurzanie się tych zjawisk na powierzchnię błotnego gejzeru rzeczywistości, bulgoczącego naprzemiennie opresją i reakcją na nią. Nie każda nowa wiedza i idea jest tak naprawdę nowa, nie każda jest też pożyteczna i praktyczna. Nie jestem zwolennikiem nadmiernie prymitywnego oglądu świata, jednak wieczne doszukiwanie się niuansów i wielości wymiarów rzadko kiedy daje konkretne rozwiązania, a tylko rozmywa ścieżkę, którą warto podążać. „Prowadź nas drogą prostą” – „mniej znaczy więcej”.
